نووسینی : ئه‌یوب نه‌قشبه‌ندی ، مامۆستای زانکۆ     -     وه‌رگێڕان: فه‌ردین مه‌زهه‌رپوور

به درێژایی مێژوو ، ئه‌ده‌بیات هۆکاری ده‌ربڕینی جووانترین و به سۆزترین هه‌سته‌کانی به‌شه‌ر ببوه . فڕینی خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌ی مرۆڤ ، وه‌ک تابلۆیکی هه‌مه‌ڕه‌نگه ، که له ڕه‌وتی مێژووی هه‌زاران ساڵه‌ی ژیانی به‌شه‌ر وه‌ک پێگه‌یه‌ک بووه بۆ ده‌ربڕینی ئه‌و سۆزومه‌راقه‌ی وا له دڵی مرۆڤه‌کاندا بووه .

به درێژایی مێژوو ، شێعر سه‌مه‌ر‌‌ومیوه‌ی ئه‌ندێشه‌ی به‌شه‌ر بووه . شاعیر وه‌ک باخه‌وانێک ئه‌م میوه ئاودارو ترش‌و شیرینه‌ی ، به‌و په‌ڕی له خۆ بردوویی پێشکه‌شی کۆمه‌ڵگای به‌شه‌ری کردووه . شاعیران به سیحری که‌لامی خۆیان له یه‌ک کاتدا ده‌روونی خۆیان‌و ناخی کۆمه‌ڵگایان ، وه‌ک ئاوێنه‌یه‌ک له ڕاستیه‌کان نیشانی ئه‌و که‌سانه ئه‌ده‌ن که له هه‌ست‌و ئه‌ندێشه‌ی ناسک بێ‌وه‌رین !

له‌و ڕۆژ‌وه‌وه که مرۆڤ وه‌ک بوونه‌وه‌رێک هاتۆته سه‌ر زه‌وی ، شێعر ئامرازێ بووه بۆ ده‌ربڕینی خۆزگه‌و ئاوات‌و ناکامی‌و شادی‌و بیره‌وه‌ره‌کانی . ئه‌گه‌‌ر ووشه‌و که‌لام‌‌و شێعر له مرۆڤایه‌تی جیا بکه‌ینه‌وه ، جیهان وه‌ک زیندانێکی گه‌وره‌ی لێ دێ . ئه‌گه‌ر شاعیران غه‌م ، خۆشی ، ئاره‌زووکان ، تاڵی و سوێریه‌کانی ژیانی به‌شه‌ریان به شێعری خۆیان ده‌ر نه‌خساتیت ، ڕوون‌و ئاشکرایه مرۆڤایه‌تی به خۆی و ناخیه‌‌وه ، ئه‌و هه‌موو ئاوات و ئاره‌زو و قسانه‌ی ، له ژێر ڕکێفی بێ ڕه‌حمانه‌ی تێ‌په‌ڕ بوونی زه‌ماندا بۆ هه‌تاهه‌تایه جێ ئه‌هێشت و له یاد ئه‌چوون .

له هه‌موو کۆمه‌ڵگایک شێعر وه‌ک هونه‌رێک ڕێزی لێ گیراوه‌وه‌و شاعیریش وه‌ک پێغه‌مبه‌رێک به سۆزی که‌لامی خۆی کاری کردۆته سه‌ر هه‌ستی گه‌له‌که‌ی . هیچ نه‌ته‌وه‌یک نی‌یه له جیهاندا که به شاعیر و نووسه‌رانیه‌وه شانازی نه‌کات و شێعری هه‌ر گه‌لێک وه‌ک شوناسێکی تایبه‌تی ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه لێ هاتووه .

ئه‌ده‌بیات خاوه‌ن دوو به‌شه‌ی سه‌ره‌کی‌یه ‌و ئه‌م دوو به‌شه بریتین له :

یه‌که‌م  ئه‌ده‌بی ( التذاذی )  : له ناوه‌رۆکی ووشه‌ی ( التذاذ ) بۆمان ده‌ر ئه‌که‌وێ ئه‌و جۆره ده‌ق و نووسینانه له خۆ ئه‌گرێ ، که چێژێکی تایبه‌ت به ناخ و بیر و ئه‌ندێشه ئه‌به‌خشن . وه‌ک ( غزل ) و ( قصیده ) و ( رباعی ) ، … یا هه‌ر بڕگه‌یکی ئه‌ده‌بی بێت که په‌ند و ئه‌نده‌رز له خۆ بگرێ .

دووه‌م ئه‌ده‌بی ( التزامی ) : زۆرتر ئه‌و ده‌قانه له خۆ ئه‌گرێ که شاعیر یان نووسه‌ر به هه‌ر هۆیه‌کی تاکه که‌سی یان جه‌بری کۆمه‌ڵگاوه بێت ، شێعر و بابه‌ت‌گه‌لێک له پێناو وه‌ده‌ست هێنانی پله و پایه و پاره ، یان له ڕووی ترس و زۆره‌وه بنووسێ و نووسینه‌کانی بڵاو کاته‌وه ، یان پێشکه‌شی حاکمان و ده‌سه‌ڵات‌دارانی کاتی خۆی بکات ، وه‌کوو ( مدح ) .

شێعری ( غنایی ) خاوه‌ن پانتاییکی زۆره له شێعری ( التذاذی ) دا و ئه‌م جۆره شێعرانه هۆکاری ده‌ر بڕینی هه‌ست و مه‌راقی ده‌روونی ئینسانه‌کانه . له لایکی‌تره‌وه ئه‌توانین بێژین که ئه‌ده‌بی ( حماسی ) ئه‌ده‌بیاتێکه له ده‌ره‌وه‌ی ناخی مرۆڤدا و ئه‌ده‌بی ( غنایی ) ، ئه‌ده‌بیاتی ناخ و ده‌روونی ئینسانه . یا له ڕوانینێکی‌تره‌وه ( حماسه ) گێڕانه‌وه‌ی قاره‌مانیه‌تی و به‌رخۆدانی هه‌رگه‌لێکه و ئه‌ده‌بیاتی ( غنایی ) گێڕانه‌وه‌ی ئه‌ندێشه‌ی ده‌روونی و ته‌نیاییه‌کانی تاکی هه‌ر کۆمه‌ڵگایکه .

ئاشکرایه ئه‌و گه‌لانه‌ی وا خاوه‌ن مێژوویکی دوور و درێژن له فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بدا ، ناوه‌رۆک و ڕۆحی هونه‌ره‌کانیان ، به تایبه‌ت له شێعردا لێک ده‌چن و  له یه‌ک نزیکن . گۆڕانه‌وه‌ی ئه‌ندێشه و هێما و ئاره‌زوه‌کان و خه‌ونه‌کانیان به درێژایی مێژوو له گه‌ڵ یه‌کتردا زه‌ق و به‌رچاو و ڕونه .

ناسینی تێکه‌ڵاوی زمانی شاعیرانی جیهان ئه‌وه‌مان بۆ ده‌ر ئه‌خات که په‌یوه‌ندیه فه‌رهه‌نگیه‌کان وه‌ک گرێ کوێره‌یکه که زۆربه‌ی گه‌لانی جیهانی به یه‌که‌وه به‌ستۆته‌وه .

لێره له‌م بابه‌ته‌دا ، تێکه‌ڵاوی زمانی شێعری ، شاعیری پایه‌به‌رز و ناسراوی گه‌لی کورد ،  حه‌زره‌تی ” نالی ” له گه‌ڵ زمانی شاعیرانی شێوازو سه‌بکی ( عراقی ) ، وه‌ک ” حافظ ” و ” سعدی ” و ” خاقانی ” ، له مه‌ڕ نزیکی ناوه‌ڕۆک و بابه‌ت و به‌یانی ئیحساس دا ئه‌ده‌ینه به‌ر باس و لێکۆڵینه‌وه .جێ‌ی خۆیه بوترێ ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ی وا له قه‌رزدان و قه‌رز گرتنی جوانی و بابه‌ت و ئه‌ندێشه دا به دی ئه‌کرێ ، نیشانه‌ی چاولێکردنی کوێرانه‌ نی‌یه و به‌ڵکو نیشانه‌ی بیرێکی قووڵی ئینسانی‌یه . 

له‌م بابه‌ته‌دا هه‌وڵ دراوه خاڵه به هێزه‌کانی شێعری حه‌زره‌تی ” نالی ” له گه‌ڵ ئه‌و تێکه‌ڵاویه‌ی وا له گه‌ڵ خاڵه به‌ر چاوه‌کانی زمانی شێعری ” غنایی ” فارسی دا هه‌یه‌تی باس و لێکۆڵینه‌وه‌ی له سه‌ر بکرێت .

زمانی ستایش کردن ( مدح ) له شێعردا ، له دووای هاتنی ئیسلامه‌وه ، به تایبه‌ت له شێواز و سه‌بکی ” خراسانی ” دا ، زمانێکی توانایه‌و ” قصیده ” گه‌لێکی زۆر له سایه‌ی ئه‌م شێوازه‌وه له دایک بووه . له شێواز و سه‌بکی ” عراقی ” دا شاعیر بێ‌په‌رده‌تر باسی شکۆمه‌ندی ئه‌و که‌سه‌ ( ممدوح ) ئه‌کات که ستایشی کردووه . که‌متر درێژه ئه‌دات به که‌لام ، به تایبه‌ت له ” غزل ” دا ستایش زۆرتر خۆی له یه‌ک یان دوو به‌یت‌دا ئه‌بینێته‌وه . له شێعری ” نالی ” دا ستایش کردن کوڵ و کورت و بێ زیاده‌ڕه‌ویه . زمانی ستایشی شێعری ” نالی ” زۆرتر له زمانی ” حافظ ” نزیکه . ( وه‌رگێڕ : پێویسته ئه‌ومان له یاد بێت که ستایش کردن له شێعری کوردی‌دا که‌مه‌و تا ڕاده‌یه‌ک عه‌یب بووه ! ئه‌و شاعیرانه‌ش وا ستایشیان کردووه زۆرتر ستایشی پێغه‌مبه‌ر و ئه‌سحاب و گه‌وره پیاوانی دینیان کردووه و ئه‌گه‌ریش ستایشی حاکم و ده‌سه‌ڵاتیان کردبێ له ڕووی هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی‌وه بووه ! )

” نالی ” له ستایشی ” سڵێمان پاشای بابان ” دا فه‌رموویه‌تی :

شاهی جم  جا نالیا ( تاریخ جم ) ته‌ئریخیه

تا نه‌ڵێن له‌م عه‌سره‌دا ئه‌سکه‌نده‌ری جه‌م نه‌بوو

له تابووری عه‌سکه‌ر رێ نه‌بوو بۆ مه‌جلیسی پاشا

سه‌دای مۆزیقه‌ و نه‌ققاره تا ئه‌یوانی که‌یوان بوو        ص39

” نالی ” زۆربه شان و شکۆی حاکمانی کوردستان‌دا ، به تایبه‌ت حاکمانی بابان‌دا هه‌ڵی‌داوه‌‌و ستایشیانی کردووه . سه‌رباری ئه‌وه‌ی که ” نالی ” له گه‌ڵ حاکمانی بابان‌دا دۆستایه‌تی نزیکی بووه ، به‌ڵام قه‌د بۆ پله‌و پایه هه‌وڵی نه‌داوه‌و هیچ کاتێکیش چاوه‌ڕوانی دیاری نه‌بووه !

” نالی ” له رۆژانی فه‌قێه‌تی ‌، به شوێن عیلم و زانین‌دا به شار و لادێه‌ی‌کانی کوردستاندا گه‌ڕاوه‌ . کاتێکیش  که له‌و په‌ڕی که‌م ده‌رامه‌تی و فه‌قیری‌دا بووه ، قه‌د ده‌ستی نیازی له که‌سێک و له حاکمێک درێژ نه‌کردۆته‌وه . له‌م چه‌ند به‌یته‌دا باسی ئه‌و رۆژه ڕه‌ش و تاریکانه‌ی نه‌داری و  هه‌ژاری ژیانی خۆی ئه‌کات و ئه‌ڵێ :

دوودی سه‌ر میچی گوڵه‌نگی له‌ت له‌تی ده‌سرازه کۆن

بان و دیواری به میسلی لانکه‌ی ئه‌جزا شکاو                     ص 356 بیت 2

ئاسمان هه‌ورین ده‌بێ ، ئێمه‌ش به غه‌مگینی ده‌ڵێین :

ئه‌ی خودا چ‌بکه‌ین له ژێر ئه‌م کاوله‌ی که‌س تیا نه‌ماو !؟            ص 358 بیت 6

” نالی ” له ستایشه‌کانیا زۆرتر باسی دۆستایه‌تی و نزیکی خۆی له گه‌ڵ ئه‌وانه ئه‌کات که ستایشیانی کردووه . به ڕاستی شاعیری ده‌ربار نی‌یه‌و له هیچ کاتێکدا که‌لام و شێعری خۆی له پێناوی دیاری و پله و پایه‌دا هه‌رزان فرۆش نه‌کردووه و رۆحی ده‌ماخ به‌رزی به شێعره‌کانی‌یه‌وه دیاره . ستایشه عاشقانه‌کانی ” نالی ” وا له ترۆپکی جوانی‌ و به هێزی‌دا . دڵدار له شێعره‌کانی ” نالی ” دا زۆرتر دڵدارێکی مه‌جازی‌یه‌و هه‌ر هه‌موو دڵداره‌کانی له جنسی مێینه‌ن ! . ( وه‌رگێڕ : به پێچه‌وانه‌ی شاعیرانی فارس که ستایشی معشوقی هاوجنسی خۆیانیان کردووه ! )

” نالی ” فه‌رموویه :

لاله‌ن به به‌ده‌ن ، ئه‌تڵه‌سی ئه‌خضه‌ر که له به‌ر که‌ن

نه‌و ڕه‌سته گوڵن ، به‌سته له گه‌ڵ ده‌سته گیاهن                   ص343 بیت 7

بۆ سه‌یری خه‌رامیده‌نی ئه‌و سه‌رو قه‌دانه ،

صۆفی له طه‌ڵه‌بدان و ، هه‌موو سالیکی ڕاهن                   ص 344 بیت 9

به چاو خشاندنێکی ورد به ژیان و دیوان و شێعره‌کانی نالیدا بۆمان ده‌ر ئه‌که‌وێ که نالی که‌سێکی عارف نه‌بووه . به‌ڵام تا ڕاده‌یه‌ک ئیراده‌تی به ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیه‌وه بووه . له لایکی تره‌وه ” حافظ ” یش وه‌ک شاحێرێک ئه‌هلی سه‌یر و سلوکی عارفانه نه‌بووه و موریدی هیچ پیرێکی ته‌ریقه‌ت نه‌بووه . به‌ڵام له بڕێ له غه‌زه‌ڵه‌کانی‌دا جوانترین تابلۆه‌کانی عیرفان و ته‌سه‌وفی خوڵقاندووه . خوێندنه‌‌وه‌ی نالی له دین ، خوێندنه‌وه‌یکی شه‌ریعه‌تیانه‌یه ، نه‌وه‌ک عارفانه ! ئه‌وه‌ی ئاشکرایه ” نالی ” زۆرتر ستایشی معشوقی مه‌جازی کردووه !

پێم ده‌ڵێن : مه‌حبووبه خێل و قیچه ، مه‌یلی شه‌ڕ ده‌کا

خێل و قیچه ، یا ترازووی نازی نه‌ختێ سه‌ر ده‌کا !؟           ص 108 بیت 1   

نالی که‌متر له بێ وه‌فایی و جه‌فای یار گله‌یی ئه‌کات . زۆرتر ناز و له‌نجه‌ و لاری یاره‌که‌ی وه‌سف ئه‌کات . به دڵنیاییه‌وه نالی شاعیرێکی ناکام نه‌بووه و هاسه‌ری ژیانی ، هه‌ر هه‌مان معشوق و دڵداری بووه . شێعری ” نالی ” وه‌ک شێعری ” حافظ ” بۆن و به‌رامه‌ی خۆشی و شادی لێوه دێ و که‌متر باسی فه‌راق و دووری یاری ئه‌کات و ئومید به وه‌سڵ له شێعره‌کانیا شه‌پۆل ئه‌دات . ” نالی ” بۆ ده‌رخستنی جوانی شێعره‌کانی رێبازی عیلمی ( بدیع ) ی به باشی زانیوه و ناسیوه . زۆر جار له (جناس ) که‌ڵکی وه‌رگرتووه و له‌م بواره‌دا زمانی شێعری ” نالی ” زۆر له زمانی شێعری ” خاقانی ” ئه‌چێ .

برۆت هه‌ر چین و په‌رچه‌م چین له سه‌ر چین

ئه‌مه‌نده چینه ، قوربان ، پێم بڵێ چین !؟                      ص 346 بیت 2

” نالی ” زۆر جار به ( واج آرایی ) له شێعره‌کانیا ، تابلۆگه‌لێکی جووان ئه‌‌نه‌خشێنێ . وه‌ک ئه‌م غه‌زه‌ڵه که ڕه‌دیفه‌که‌ی به زمانی فارسیه :

ڕوخم ڕه‌نگینی ڕه‌نگی ڕومه‌تی ڕه‌نگینته ، بازا !

قه‌دی سه‌روم که‌مانینی قه‌دی شیرینته ، بازا !                 ص 95 بیت 1

” نالی ” پیاوی دینه ، به‌ڵام له دیندا توندڕه‌و نی‌یه و هه‌ست کردن به عشق و خۆشه‌ویستی وه‌ک خۆراکێک بۆ رۆحی ئینسان ئه‌زانێ . له‌م به‌یته‌دا له نێوان عاشق و عاقڵ‌دا هه‌ڵسه‌نگاندنێک ئه‌کاو عشق و عاشق به براوه ئه‌زانێ !

عاشق هه‌وه‌سی مه‌یکه‌ده‌وو عیلمی به‌سیته

عاقڵ ته‌ڵه‌بی مه‌دره‌سه‌وو جه‌هلی موره‌ککه‌ب                   ص 135 بیت 6

له شێعری فارسیشدا ، شاعیرانێک هه‌ن که عشق به براوه ئه‌زانن ، عه‌قڵیش به کۆت و به‌ندێک بۆ ئیحساس و عاتیفه ئه‌ژمار ئه‌که‌ن .

” نالی ” شێعر و پله‌ی که‌لام ، وه‌ک زۆربه‌ی له شاعیران به به‌هاو نایاب ئه‌زانێ و شێعر به حیکمه‌ت ناو ئه‌بات و فه‌رموویه‌تی :

” نالی ” نییه‌تی سیحری به‌یان ، حیکمه‌تی شیعره

ئه‌مما نییه‌تی قووه‌تی دڵ ، قودره‌تی ئینشا                 ص 78 بیت 7

شێعری ” نالی ” خاوه‌ن سێحرێکی ئه‌فسوون‌گه‌ره و له هه‌مان کاتیشدا خاوه‌ن حیکمه‌تێکی گه‌وره‌یه . شاعیر خۆی به به‌ر پرسیار ئه‌زانێ به‌رانبه‌ر به شاعیر بوونی ، نه که‌لام فیدای مانا ئه‌کات ، نه مانا به قوربانی که‌لام !

شاعیرێک به هێزه که بتوانێ له شێعره‌‌کانیا تابلۆگه‌لێکی ڕ‌ه‌نگین خه‌لق بکات . ” نالی ” به‌و په‌ڕی تواناییه‌وه ئه‌م تابلۆگه‌له له شێعره‌کانیا خه‌لق ئه‌کات .

ئه‌و ڕیتم و وه‌زنه ( عروض ) یانه وا ” نالی ” له چوار چێوه‌ی ئه‌وان‌دا شێعری هۆنیوه‌ته‌وه ، زۆربه‌یان شادن . ئه‌و وه‌زنه ( عروض ) یانه‌ که ” نالی ” که‌ڵکی لێ وه‌ر گرتوون ، له‌و وه‌زنانه ئه‌چێ که شاعیرانی شێواز و سه‌بکی ( عراقی ) ، به تایبه‌ت ” حافظ ” و ” سعدی ” شێعریان پێ هۆنیوه‌ته‌وه . ” نالی ” زۆرتر له به‌حری ( هزج ) دا شێعری ووتووه‌و پێ ئه‌چێ که‌سێک بووبێت که ژیانی دوور له تاڵی و سوێری به سه‌ر بردبێت و که‌متر فه‌راق و دووری یاری کێشا بێ ! ( وه‌رگێڕ : به‌حری هزج ، به‌حرێکی شاده ) .

ڕه‌قیب و مودده‌عی فیتنه و عیلاقه‌ی چاوی جادووتن

له گۆشه‌ی گۆشه‌واره‌ت نائیبی هارووت و مارووتن          ص 326 بیت 1

زوڵفانی سییه‌ه مه‌ستی وه‌کوو چاوی ( حه‌بیبه )

غاره‌ت که بکه‌ن ، دێن و ده‌چن ، ڕۆح بڕفێنن             ص 339 بیت 6

زوڵفت که له سه‌ر ڕوو به خه‌م و تابشه ئه‌مڕۆ ،

دوودی سیه‌هی عووده له سه‌ر عاریزی پشکۆ               ص 384 بیت 1

سه‌باره‌ت به‌و پێشه‌کی‌یه‌ی وا خوالێخۆشبوو ” ملا عبدالکریمی مدرس ” و مامۆستا ” فاتح عبدلکریم ” ، له به‌رایی دیوانی ” نالی ” دا نووسیویانه ، خستنه ڕووی ئه‌م خاڵه به گرنگ ئه‌زانم :

له پێشه‌کی دیوانی ” نالی ” دا به جۆرێک کاریگه‌ری ئه‌د‌‌ه‌بیاتی فارسی له سه‌ر ” نالی ” و شێعری ئه‌و خراوه‌ته پشت گوێ‌و باسی لێ نه‌کراوه ! هه‌وڵ دراوه ئه‌وه بسه‌پێنرێ که ئه‌ده‌بی عه‌ره‌ب کاریگه‌رتر بووه له سه‌ر ” نالی ” ! . ( وه‌رگێڕ : پێ ئه‌چێ ئه‌م خاڵه بۆ هه‌ل و مه‌رجی ئه‌وسای باشووری کوردستان و عێراق بگه‌رێته‌وه که له کتێب و چاپه‌مه‌نیه‌کاندا هێنانی ناوی ” فارس ” بڤه بووبێت و له لایکی تره‌وه ئه‌و علاقه و هۆگریه‌ که مامۆستا ” ملا عبدالکریم مدرس ” به عه‌ر‌ب و فه‌رهه‌نگی عه‌ر‌ه‌به‌وه بوویه‌تی کاریگه‌ری کردۆته سه‌ر ئه‌م پێشه‌کی‌یه )

له شێعره‌کانی ” نالی ” دا ووشه‌گه‌لێکی فارسی به دی ئه‌کرێ و ئه‌گه‌ر ووشه‌ی عه‌ره‌بیش هاتبێ ، زۆرتر ئه‌و ووشانه‌ن که عه‌ر‌‌بین و له کوردی و فارسی به کار بردنیان زۆره . ( وه‌رگێڕ : نه‌ک له دیوانی ” نالی ” دا ، به‌ڵکو له دیوانی شاعیرانی کلاسیکی کوردا ووشه‌گه‌لێک هه‌یه که به دڵنیاییه‌وه ناتوانین مۆرکی فارسی بوونیان پێوه بنێین ، ئه‌وه‌ش بۆ هاوڕیشه بوونی زمانی کوردی و فارسی ئه‌گه‌ڕێته‌وه ) .

ئه‌ستێره هه‌موو مه‌حوه له نێو نووری قه‌مه‌ردا ،

یا شه‌مسی جه‌مالت شه‌وی گێڕاوه به فه‌ردا ؟                ص 79 بیت 1

گوڵ هاته ده‌رێ ، لافی له حوسنی بوتی ما دا

له‌رزی قه‌دی به‌رزی ، له ڕقا زوڵفی که با دا                ص 83 بیت 2

وه‌ها مه‌ستی ته‌ماشای چاوته ” نالی ” که نازانێ

به بێداری ده‌بینێ ، یا له نه‌شئه‌ی مه‌ستی‌یو خه‌ودا !          ص 89 بیت 7

له دیوانی ” نالی ” دا چوارینه‌یک به زمانی فارسی هاتووه :

سوی مصر است مرا عزم از این لجه‌ی غم

تا که در نیل کشم جامه ز بیداد و ستم

می‌رود ” نالی ” از این جا چو حریص از دنیا

با لب خشک و کف خالی و چشم پر غم

له لاپه‌ڕه 168 ی دیوانی ” نالی ” دا ، غه‌زه‌ڵێکی فارسی هاتووه که له‌و په‌ڕی جوانی و ناسکی‌دایه . زمانی غه‌زه‌ڵ پڕ له عشق و عاتیفه ، که ڕه‌وانی و به هێزی خامه‌ی ” نالی ” له هۆنینه‌وه‌ی شێعری فارسی‌دا ئه‌‌سه‌لمێنێ . ئه‌وه‌شمان بۆ ده‌ر ئه‌خات که ” نالی ” هۆگرێکی شێعر و ئه‌د‌‌بیاتی فارسی بووه . ئه‌م غه‌زه‌ڵه ناسکه‌ی ” نالی ” ، جوانی و ته‌ڕ و تازه‌یی شێعری ” حافظ ” و ” سعدی ” به بیری خوێنه‌ردا ئه‌هێنێته‌وه . کاتێ ئه‌ڵی :

ابروان تو طبیبان دل افگارانند

هر دو پیوسته از آن بر سر بیمارانند

گنج رخسار تو دیدن نبود زهره مرا

که ز زلف تو برو خفته سیه مارانند

ما هزاران ، ز غمت خسته و ناکام ولی

کامیاب از گل روی تو خس و خارانند

بر سر کوی خود از گریه مکن منع مرا

زآنکه گل‌های چمن منتظر بارانند

نرگسان تو که خواب همه عالم بردند

خفتگانند ، ولی رهزن بیدارانند

” نالیا ” ار چه سگانش همه شب نالانند

که نه آن شیفتگان نیز جگر خوارانند                                 ص 168

هه‌روه‌ها که پێشتر باسی لێ کرا ، ” نالی ” ئه‌هلی شه‌ریعه‌ته نه‌وه‌ک ته‌ریقه‌ت . ئه‌و له ووشکه سۆفی و ئه‌و که‌سانه‌ی که ڕیا ئه‌که‌ن و خۆیان به پاک‌ ئه‌زانن ، دوور ئه‌گرێ و زۆر جار له شێعر‌ه‌کانیا به ووشه‌ی ” ووشکه‌سۆفی ” ناویان ئه‌بات . ڕه‌ندی و ئازادی به ڕوخساری شێعره‌کانیه‌وه دیاره . کاتێ ئه‌ڵێ :

خۆشا ڕه‌ندێ له دنیا بێ موبالات و موجه‌ڕڕه‌د بێ !

به ڕۆژ زینده‌ی جه‌ماعه‌ت بێ ، به شه‌و مات و موجه‌ڕڕه‌د بێ !        ص 631 بیت 1 

ئه‌گه‌ر ته‌کیه ، ئه‌گه‌ر شێخه ، هه‌موو داوی عه‌لایق بوون

بڵا ” نالی ” بچێ مه‌ستی خه‌رابات و موجه‌ڕڕه‌د بێ !               ص 632 بیت 5

وه‌ک سۆفییی سافی مه‌به ئالووده به دونیا

بێهووده موکه‌دده‌ر مه‌که سه‌روچاوه‌یی مه‌شره‌ب                     ص 134 بیت 4

سۆفی‌یی خه‌ڵوه نشین بۆ نه‌زه‌رێکی گوڵی ڕووت

ڕه‌نگه وه‌ک نه‌رگسی ته‌ڕ چاوی سپی بێت و ده‌رێ                  ص 651 بیت 2

له شێعری فارسیدا ، شاعێرگه‌‌لێکی زۆر ( تضمین ) و ( ملمع ) یان به کار بردووه . به‌ڵام له ( مصراع ) ێک یان دێڕێکدا ! له کاتێکدا ” نالی ” تێکه‌ڵیکی تایبه‌ت و جوانی داوه به ووشه و ئه‌ڵێ :

تیر ناز نگه‌هک هر دله نیجه یری وار

عاشقک پاینه زولفک گیبی یوزبک سری وار                       ص 217 بیت 1

بزم می در ، ندما جمع ، قدح گرد شده

سوفی نک ورد و دعای سحر یله یری وار                          ص 218 بیت 3

له دیوانی ” نالی ” ، له لاپه‌ڕ‌ی 219 دا ، دوو به‌یت هاتووه و له شه‌رحی ئه‌و دوو به‌یته‌دا نووسراوه که ئه‌م دوو به‌یته ” نالی ” له زمانی عه‌ره‌بیه‌وه کردوویه‌تی به کوردی ! به‌ڵام ئه‌م دوو به‌یته هی نالی نین و هی ” معزی ” شاعیری ده‌رباری سه‌لجوقیه‌کانه .

آن زلف مشکبار بدان روی چون نگار

گر کوته است ، کوتهی از وی عجب مدار                          ص 219 بیت 1

شب در بهار میل کند سوی کوتهی

آن زلف چون شب آمد و آن روی چون بهار                        ص 219 بیت 2

وه‌سفی ” نالی ” له معشوق تازه و جوانه . که‌متر شاعێرێک تووانیبێتی وه‌ک ” نالی ” وه‌سفی جوانی معشوق و یاری بکات 

ده‌خیلت بم نه‌خیلی یا ڕوتابی

وه‌ها شیرین و سینه نه‌رم و دڵ ڕه‌ق !                               ص 252 بیت 2

زمانی شێعری ” نالی ” له زمانی شێعری شاعیرانێ وه‌ک ” خاقانی ” و ” انوری ” و ” حافظ ” و ” سعدی ” و ” بیدل ” و ” صائب ” ، زۆر نزیکه . ئه‌گه‌ر به چاوێکی ورده‌وه سه‌یری شێعر‌‌کانی ” نالی ” بکرێت ، تابلۆگه‌لێکی نه‌خشین له شێعری ئه‌م شاعێرانه‌ له شێعری ” نالی ” دا به دی ئه‌کرێ . ئه‌مه به‌و مانایه نی‌یه که ” نالی ” به خوێندنه‌و‌‌ه‌ی شێعری ئه‌وان بۆته ” نالی ” ! به‌ڵکو ” نالی ” له فه‌رهه‌نگ و زمانی خۆیدا هه‌ڵکه‌وتووه و ئه‌و زمان و فه‌رهه‌نگه‌یه که ” نالی ” کردۆته ” نالی ” !

به‌ڵام گۆڕینه‌وه‌ی ئیحساس و زمانی شێعری ، له نێوان شاعێرانێ که له‌ یه‌ک هه‌رێمدا ژیاون ، به پێ‌ی ئاڵ و گۆڕه فه‌رهه‌نگیه‌کان و هاتووچوی فه‌رهه‌نگیه‌وه شتێک نی‌یه که که‌س بتوانێ ڕه‌دی بکاته‌وه . ( وه‌رگێڕ : ئه‌م دێڕانه به‌ مانای چاولێکردنی ” نالی ” له که‌سێک یان که‌سێک له ” نالی ” نی‌یه . به‌ڵکو ته‌نیا گۆڕینه‌وه‌ی ئیحساس و عاتیفه‌ و زمانی شێعریه ، که زۆر جار نووسه‌ران و شاعێران خۆیان له‌م ئاڵ‌وگۆڕکردنه بێ ئاگان ! )

له ده‌ره‌وه‌ی شێواز و سه‌بکی ( عراقی ) دا ، زۆرێ له شاعێرانی ( شبه قاره ) له غه‌زه‌ڵه‌کانی فارسی به گه‌رمی پێشوازیان کردووه . ” حافظ ” ئه‌ڵێ :

طوطیان هند همه شکرشکن شوند

زین قند پارسی که به بنگاله می‌رود

له ده‌وران و شێواز و سه‌بکی ( هندی ) بڕێ له شاعێرانی ئه‌سپه‌هان ڕوویان کرده ‌هێندستان . ئه‌مه‌ بووه هۆی کاریگه‌ری شێعری ئه‌سپه‌هان به سه‌ر شێعری ( شبه قاره‌ ) ی هێندستانه‌وه .  له شێعری شاعێرانی شێواز و سه‌بکی ( خراسانی ) دا ، به تایبه‌ت شێعره‌کانی ” منوچهری ” ، کاریگه‌ری زمان و شێعری عه‌ره‌ب به سه‌ریانه‌وه دیاره . لێره‌یه که ئیتر تێکه‌ڵی زمان به مانای چاو لێکردنی کوێرکوێرانه نی‌یه ، به‌ڵکو هاوفکری و هاوبیریه له خه‌مڵاندنی خه‌یاڵ و ئیحساس ! غه‌زه‌ل و قه‌سیده‌ی فارسی کاریگه‌رتره به سه‌ر ” نالی” یه‌وه تا شێعری عه‌ره‌ب . ئه‌مه‌ش بۆ یه‌ک ڕیشه بوونی زمانی کوردی و فارسی ئه‌گه‌ڕێته‌وه .

ده‌ره‌ختی سه‌رو له دێر زه‌مانه‌وه وه‌ک دره‌ختێکی پیرۆز ، له فه‌رهه‌نگی ئێرانیه‌کاندا چاوی لێ کراوه . له شێواز و سه‌بکی ( خراسانی ) و ( عراقی ) دا  ، شاعێرانێکی زۆر له شێعره‌کانیاندا  سه‌رویان به کار بردووه . سه‌رو سه‌مبۆلی ڕاست قامه‌تی یار و ئازاده‌گی بووه . ” نالی ” له شێعره‌کانیدا سه‌رو وه‌ک ئیسته‌عاره‌یک له یار به کار ئه‌بات . ئه‌مه له کاتێکدایه که له فه‌رهه‌نگی کورده‌واری ، به تایبه‌ت فۆلکلۆری کوردی ، دره‌ختی چنار وه‌ک ئیستعاره له قامه‌تی یار به کار هاتووه . پێ ئه‌چێ ” نالی ” له شێعری خۆیدا سه‌روی هه‌ر وه‌ک مانای سه‌رو له شێعری فارسی دا به کار بردبێت . ( وه‌رگێڕ : خستنه ڕووی ئه‌م خاڵه به گرنگ ئه‌زانم که ” نالی ” زۆربه‌ی ژیانی له سلێمانی ، ناوه‌ندی حکومه‌تی بابانه‌کان به سه‌ر بردووه و ئه‌وه‌ی وا شاری سلێمانی له نزیکه‌وه بینیبێ ئه‌زانێ که داری سه‌رو له سلێمانی و ده‌وروبه‌ری زۆره ! )

” نالی ” مه‌که وه‌سفی تۆ .. باریکه نه‌مامی تۆ

مه‌علوومه  که سه‌روی تۆ بێ میسله له دونیایه                    ص 563 بیت 6

” نالی ” له قوڵایی مانا و ووشه تێ گه‌یشتووه ، بۆیه له نێو شاعێرانی کلاسیکی کورددا هاوتاو هاوشێوه‌ی که‌مه . ” نالی ” به شێعری خۆیه‌وه فه‌خری کردووه و به ڕاستی ئه‌م فه‌خره هه‌ر شایانی خۆیه . ئه‌و ووشه‌و کلیماتانه بۆمان ده‌ر ئه‌خات که له عیلمی زه‌مانی خۆیدا تا ڕاده‌یه‌ک ده‌ست ڕۆیشتوو بووه :

بولبولی ته‌بعم ئه‌وا دیسان سه‌نا خوانیی ئه‌کا

نوکته سه‌نجی و م به‌زله گوویی و ، عه‌نبه‌ر ئه‌فشانی ئه‌کا          ص 101 بیت 1

شێعری خه‌ڵقی که‌ی ده‌گاته شێعری من بۆ نازکی !؟

که‌ی له دیققه‌تدا په‌تک ده‌عوا له گه‌ڵ هه‌ودا ده‌کا !؟              ص 107 بیت 5

” نالی ” له خۆبایی بوون و فه‌خر فرۆشی ڕه‌د ئه‌کاته‌وه و فه‌خری خۆی له گه‌ڵ غرور و له خۆبایی بون به جیاواز ئه‌زانێ و ئه‌ڵی :

هه‌ر که‌سێ ئیزهاری دانایی بکات و ، مه‌قسه‌دی

خود په‌سه‌ندی بێ ، یه‌قین ئیزهاری نادانی ده‌کا                  ص 101 بیت 2

گه‌وره پیاوانی ئه‌ده‌بیاتی کوردی وه‌ک ” گیو موکریانی ” و ” محمد امین کاردۆخی ” له ” نالی ” ڕه‌خنه‌یان گرتووه که بۆچی شێعری میللی و نه‌ته‌وایه‌تی و نیشتمانی نی‌یه! یان بۆچی له‌و قه‌سیده به ناو بانگه‌ی خۆیدا ، هه‌جوی خاتوو ” مه‌ستووره‌ی ئه‌رده‌ڵان ” ی کردووه !؟ پێویسته له وه‌ڵامدا بێژین ” نالی ” له ڕۆژگارێکدا ژیانی بردۆته سه‌ر که کورد له سلێمانی ده‌سه‌ڵاتی به ده‌سته‌وه بووه و حوکمڕانی بابان له‌و په‌ڕی به هێزی‌دا بووه . بۆیه ” نالی ” که‌لێنێکی له بواری میللیه‌وه هه‌ست نه‌کردووه . ( وه‌رگێڕ : له لایکی‌تره‌وه ناسیۆناڵیسمی کوردی له‌و کاته‌دا که عۆسمانیه‌کان له‌و په‌‌ڕی هێز و ده‌سه‌ڵاتدا بوونه ، ئه‌وه‌نده پێش که‌وتوو نه‌بووه و به داخه‌وه زۆرتر لایه‌نگری له بیر و باوه‌ڕێکی تایبه‌تی دینی و مه‌زهه‌بی پێوانه‌ی ئه‌ندێشه‌کان بووه . وا ئه‌زانم هه‌ر ئه‌وه که ” نالی ” دووای ئه‌و دووبه‌ره‌کیه نه‌حسه‌ی وا به‌رۆکی به بابانه‌کان گرت ، سلێمانی به جێهێشت و ڕووی له شام کرد ، خۆی له‌و په‌ڕی هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی و کوردایه‌تیا بووبێت . )

له‌و کاته‌دا که ” نالی ” ژیاوه زمانی عه‌ره‌بی ، زمانی عیلمی و ئه‌ده‌بی و فه‌رهه‌نگی ئه‌و ڕۆژگاره بووه و بڕێ که‌س ڕه‌خنه‌یان له ” نالی ” گرتووه ، که بۆچی به کوردی شێعر ئه‌نووسێ و ، خۆی ئاوقه‌وی زمانی عه‌ره‌بی ناکات !؟  ” نالی ” له وه‌ڵامدا فه‌رموویه :

که‌س به ئه‌لفازم نه‌ڵێ خۆ کوردی‌یه ، خۆ کردی‌یه

هه‌ر که‌سێ نادان نه‌بێ ، خۆی تالیبی مه‌عنا ده‌کا                  ص 107 بیت 3

له شوێنێکی‌تردا ” نالی ” هه‌ر به ئه‌نقه‌ست ئیشاره به کوردی وێژی خۆی ئه‌کات و ئه‌ڵێ :

ته‌بعی شه‌ککه‌ر باری من ، کوردی ئه‌گه‌ر ئینشا ئه‌کا

ئیمتحانی خۆیه مه‌قسوودی ، له ( عمدا ) وا ده‌کا                  ص 107 بیت 1

زۆرن که‌سانێ که وا ئه‌زانن هه‌ر شاعێرێکی کورد ئه‌بێ شێعری نه‌ته‌وایه‌تی بڵێت و ئه‌گه‌ر شاعێرێک له‌م بوواره‌دا ئه‌سپی خه‌یاڵ و خامه‌ی تاونه‌دات ، ئیتر که‌لێنێکی گه‌وره‌ی هه‌یه له ژیانی شاعێریه‌تی خۆیا ! پێوویسته بڵێم که له ئه‌ده‌بی فارسیشدا  ، جیا له‌و کتێبه حه‌ماسیانه ، تا ده‌وره‌ی ( مشروطه ) ، شێعری میللی له شێعری شاعێرانی فارس‌دا که‌متر ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه !

” نالی ” که‌لێنه‌کانی شێعری کوردی به بوونی خۆی و شێعره‌کانی پڕ کردۆته‌وه و جا ئه‌گه‌ر شێعری میللی و نه‌ته‌وایه‌تی نه‌وتووه ، له‌ لایکی‌تره‌وه به هۆنینه‌وه‌ی ئه‌و غه‌زه‌ڵه ته‌ڕوئاودارانه‌وه ، بۆ هه‌تاهه‌تایه ئه‌د‌ه‌بیاتی کوردی کرده خاوه‌ن ئه‌د‌‌بی ( غنایی ) .

ڕه‌خنه‌یک که له ” نالی ” گیراوه‌و زۆر له سه‌ری باس و خواست کراوه ، ئه‌و قه‌سیده ناوداره‌یه که گوایه ” نالی ” له هه‌جوی ” مه‌ستووره خانمی ئه‌رده‌ڵان ” دا ووتویه‌تی . ( هجو ) و ( هزل ) له شێعری زۆرێک له شاعێران ، ته‌نانه‌ت شاعێرانێک وا سۆفی و عارف بوونه هه‌یه . ئه‌گه‌ر ” نالی ” به ڕوونی وه‌سفی ناڕه‌وای جسمی کردووه ، وه‌سفی ناڕه‌وا له ووته‌و گوفتدا ، له عالمی شاعێری‌دا ڕه‌وایه . له شێعری ” نالی ” ووشه‌ی ناشیرین و سووک به دی ناکرێ و وه‌سف له لای ” نالی ” زۆرتر به شێوه‌ی ( استعاره ) و ( تشبیه ) و ( کنایه ) هاتووه . وه‌سفی ” نالی ” له زۆر جێگادا وه‌ک موعه‌مایکی لێ دێ‌و ئه‌گه‌ر که‌سێک وه‌سف و ئیشاراتی ” نالی ” نه‌زانێ ، قه‌د ناتووانێ ده‌رکێ که ” نالی ” مه‌به‌ستی بووه ، له شێعر‌ه‌کانی بکات .

له شێعری فارسی ، ” مولانا ” له ” مثنوی و معنوی ” دا چه‌ند جارێک ، وه‌سفی ناڕه‌وای به ڕوونی هاورده و ” سعدی ” له ( هزلیات ) و ( گلستان و بوستان ) یدا به ئیستعاره و ” عبید زاکانی ” له ( رساله‌ی دلگشا ) دا و ” ایرج میرزا ” له شێعره‌کانی‌دا ، ئه‌م جۆره وه‌سفه‌یان کردووه . ” نالی ” له پێشه‌کی ئه‌و قه‌سیده دا ئه‌ڵێ ؛ ئه‌مه‌ خه‌وه ! ئیتر منی خوێنه‌ری شێعره‌که ئاگادار ئه‌کاته‌وه که ئه‌م وه‌سفانه ، وه‌سفێکی خه‌یاڵی و دوور له ڕاستیه !

ئه‌توانین ئه‌م شێعره بخه‌ینه بازنه‌ی ( هجوی نمایشی و خیالی ) یه‌وه . نالی له‌م شێعره‌دا نایه‌وێ مه‌ستووره  هه‌تک بکات و به سووکی و ناشیرینی ناوی ببات . به‌ڵکوو ئه‌م شێعره هه‌ڵ قوڵاوی ناخ و ده‌روونی شاعێره ! له لایکی تره‌وه ئه‌م جۆره هه‌جوانه له ئه‌ده‌بی کوردی‌دا زۆر که‌من و پێ ئه‌چێ ” نالی ” یه‌که‌م که‌س بێت که جورئه‌تی ئه‌وه‌ی کردبێت که له‌و په‌ڕی جوانی دا شێعری وا بخوڵقێنێ .

وه‌سفی ” نالی ” له معشوق ئه‌وه‌نده جوان و شاعێرانه‌یه که له ئه‌ده‌بیاتی کورد و فارس و عه‌ره‌ب دا وێنه‌ی زۆر که‌مه . ناسینی ” نالی ” و شێعری ئه‌و ، به‌و ئاسانی‌یه که بیری لێ بکه‌ینه‌وه نی‌یه و توانای عیلمی و ئه‌ده‌بی ئه‌وێ . شێعری ” نالی ” ، شێعری مه‌کته‌بی رۆمانتیکه و ئه‌گه‌ر به چاوی وورده‌وه سه‌یری شێعره‌کانی بکه‌ین ، شێعریشی له مه‌کته‌بی ” رئالیسم ” دا هۆنیوه‌ته‌وه . به‌ڵام سه‌رجه‌م دیوانه‌که‌ی ” نالی ” وامان بۆ ده‌ر ئه‌خات که ” نالی ” شاعێرێکی رۆمانتیکه . 

” نالی ” له هه‌ر بوارێکدا ئه‌سپی خه‌یاڵ و خامه‌ی تاودابێ ، به جوانی سیحری ووشه‌و که‌لامی ئاشکرایه . کاتێ له وه‌سفی پیری‌دا ئه‌فه‌رمێ :

مووی سپی کردم به شوشتن ئاوی عه‌ینی شۆره شه‌ت

شۆره شه‌ت یه‌عنی که تێدا خود به خود قه‌ل بو به به‌ت                 ص 242 بیت 1

یا کاتێ له وه‌سفی خه‌نده‌ی یار و گریه‌ی خۆیدا فه‌رموویه‌تی :

من گریه ، ئه‌تۆ خه‌نده به یه‌کدی ده‌فرۆشین

من له‌علی به‌ده‌خشان و ، ئه‌تۆ لوئلوئی لالا                             ص 115 بیت 4

له کۆتایی‌دا هه‌ر ئه‌وه ماوه بڵێین که با هه‌وڵ بدرێ ” نالی ” و هه‌موو که‌ڵه نووسه‌رو شاعێرانی ئه‌م گه‌له ، ئه‌و جۆره که شیاویانه و شایسته‌یانه به نه‌وه‌ی داهاتوومان بناسرێن . با نه‌سڵی ئێستامان خۆیان به به‌ر پرسیار بزانن له پاراستنی ئه‌م گه‌نجینه گه‌وره و ده‌وڵه‌مه‌نده .

مێژووی گۆرانی و ئاواز و مۆسیقای کوردی ، به درێژایی خۆی که‌سانێکی به خۆیه‌وه بینیوه که هه‌ر کام به‌و په‌ڕی هه‌ست به به‌رپرسیاره‌تیه‌وه خزمه‌تی گه‌له‌که‌ی خۆیانیان کردووه . هه‌ر کام له ” سێوه ” ، ” تایه‌ر تۆفێق ” ، ” عه‌لی مه‌ردان ” ، ” حه‌سه‌ن زیره‌ک ” و ” حه‌مه‌ی ماملێ ” و … ، ته‌مه‌نی خۆیان به‌و په‌ڕی شانازیه‌وه بۆ گه‌شه و زیندوو ڕاگرتنی ئاواز و مۆسیقای کوردی ته‌رخان کردووه .

له ئێستای گۆرانی و مۆسیقای کوردی‌دا ، به داخه‌وه مۆسیقازانان و گۆرانی‌بێژ‌ه‌کانمان به ناوی داهێنان و تازه‌گه‌ریه‌وه ڕوویان له گۆرانیه عه‌ره‌بی و تورکی و فارسیه‌کان کردووه و به که‌لامێکی سوک و ناشیرین و بێ‌مانا ، ئه‌یان که‌ن به کوردی و به تێکه‌ڵی له گه‌ڵ خۆ بادانی ژنانی ڕوت و قوت ! ده‌رخواردی خه‌ڵکی ئه‌ده‌ن .

که‌متر گۆرانی بێژێ توانیویه‌تی له‌م گێژاوه‌ی ئێستای مۆسیقای کوردی دا ، رێباز و ڕێچکه‌ی ڕه‌سه‌ن بناسێت و بیگرێته‌به‌ر و ڕه‌سه‌نایه‌تی تێکه‌ڵ به داهێنان و تازه‌گه‌ری بکات . به ڕای من گێژاوی ئێستای مۆسیقای کوردی و نه‌بونی گۆرانی بێژی پرۆفشناڵ که بتوانێ ره‌سه‌نایه‌تی تێکه‌ڵ به داهێنان و تازه‌گه‌ری بکات ، بوه فاکته‌رێ که ” عه‌دنان که‌ریم ” زۆر زوو بتوانێ وه‌ک هونه‌رمه‌ندێکی کارامه و توانا خۆی به خه‌ڵکی کوردستان بناسێنێت .

” عه‌دنان که‌ریم ” به زیره‌کیه‌وه که‌لام و شێعری شاعێرانی کلاسیک هه‌ڵ ئه‌بژێرێ و له هه‌مان کات‌دا خۆی ئاوقه‌وی شێعری نوێ و تازه ئه‌کات . تا له یه‌ک کات‌دا دڵی چینی کلاسیک و کۆنی کۆمه‌ڵگای کوردی ، له گه‌ڵ بیر و ڕای جیلی خوێنه‌وار و مام ناوه‌ندی ڕازی بکات .

فاکته‌ری گرنگ له سه‌رکه‌وتنی هونه‌ری عه‌دنان که‌ریم دا ، زانایی و لێهاتوویی و زاڵ بوونیه به سه‌ر عیلمی مۆسیقا دا  – هونه‌رمه‌ند به سه‌ر ئامێری عود دا زاڵه -  ، جیا له وه ، هونه‌رمه‌ند به پرس و ڕا کردنی مۆسیقا زانان و هونه‌رمه‌ندانی گه‌وره‌ی کورد ، که‌لێنه‌کانی هونه‌ری خۆی به باشی پڕ کردۆته‌وه .

به‌رهه‌مه یه‌ک له دووا یه‌که‌کانی ، هه‌ر زۆر زوو تووانیان دڵی بیسه‌ر بپێ‌کن و له بیر و هۆشی مرۆڤی کورددا بمێنه‌وه .به‌ڵام دووای هاوکاری نزیکی عه‌دنان که‌ریم له گه‌ڵ گرووپی کامکاره‌کان ، ئه‌م پرسیاره دێته ئاراوه که هونه‌ری عه‌دنان به‌ره‌و کوێ ئه‌ڕوات !؟

که‌س حاشا له‌وه ناکات که جووانترین و به سۆزترین گۆرانی‌یه‌کانی عه‌دنان که‌ریم هی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ن که به‌ر له کار کردن له گه‌ڵ کامکاره‌کاندا تۆماری کردووه ! شاکار گه‌لێکی وه‌ک ئه‌لبوومی ” شنه‌ی با ” ، ” ئه‌ڕۆی ئۆغر ” ، … . تا ئه‌م دوواییه که له یاده‌که‌ی ” حه‌زره‌تی نالی‌ ” له سلێمانی  و له کۆنسێرتی ستکهۆڵم له گه‌ڵ گروپی ” ئاگری زیندوو ” وه‌ک تاکه ئه‌ستێره‌ی ئێستای هونه‌ری کوردی د‌ره‌وشایه‌وه . 

له لایکی تره‌وه گروپی کامکاره‌کان جیا له‌‌و هه‌موو ئه‌زموون و مێژووه قه‌ده‌ره‌ی که له بوواری مۆسیقا دا هه‌یانه ، که‌متر تووانیویانه که کارێکی وه‌ها به سۆزی کوردی بکه‌ن که بتوانێ له مێژووی بیره‌وه‌ری هونه‌ری و هه‌ست و زه‌وقی مرۆڤی کورددا بۆ درێژ ماوه بمێنێته‌وه . له لایکی تریشه‌وه زانست و هونه‌ری کامکاره‌کان زۆرتر له خزمه‌تی بنه‌ماڵه‌ی خۆیان و مۆسیقای غه‌یره کوردی‌دا بووه تا مۆسیقا و ئاواز و هونه‌رمه‌ندانی کورددا ! ئه‌ی ئه‌وه نی‌یه که به‌و هه‌موو شاره‌زایی و لێهاتوویه‌وه که له بوواری عیلمی مۆسیقادا هه‌یانه ، که‌متر هاوکاری هونه‌رمه‌ندانی کوردیان کردووه .

مێژووی سه‌رکه‌وتنی هونه‌ری عه‌دنان که‌ریم ( به تایبه‌ت له دووای یاده‌که‌ی نالی له سلێمانی ) ، وای کرد که کامکاره‌کان له عه‌دنان و ئه‌و له کامکاره‌کان ، نزیک بکاته‌وه .

تا ئێستا کۆکراوه‌ی کاری هاوبه‌شی گروپی کامکاره‌کان له گه‌ڵ عه‌دنان که‌ریم دا بۆ سێ ئه‌لبووم ئه‌گه‌ڕێته‌وه ؛

یه‌که‌م : ئه‌مشه‌و

دووه‌م : وه‌فایی

سێهه‌م : خاتوون

به چاو خشاندنێکی وورد به سه‌ر ئه‌م سێ ئه‌لبوومه‌دا ڕوون و ئاشکرایه که ڕه‌وتی ژێرده‌سته خستنی هونه‌ری عه‌دنان که‌ریم له لایه‌ن کامکاره‌کانه‌وه له به‌رهه‌می یه‌که‌م تا خاتوون به‌ره‌و پێش‌تر چووه و به‌رهه‌مه‌کان وه‌کوو به‌رهه‌می گرووپ نیشان ئه‌درێ ، نه‌ک هونه‌ری تاکه که‌سی عه‌دنان که‌ریم . له تاران کۆنسیرتی عه‌دنان که‌ریم به‌ڕێوه چوو ، من بۆ خۆم ته‌نیا و ته‌نیا به بۆنه‌ی عه‌دنانه‌وه چووم بۆ تاران . ڕوون و ئاشکرا بوو که عه‌دنان وه‌ک هونه‌رمه‌ندێکی ئاماتۆر نیشان ئه‌دراو ته‌نیا یه‌ک دوو گۆرانی نه‌بێ ، گۆرانی بێژی کۆنسێرته‌که ، که‌سێکی بنه‌ماڵه‌ی کامکاره‌کان بوو . یان له به‌رهه‌می ئه‌م دوواییه‌دا ( خاتوون ) ، سی‌د‌یه‌که وه‌کوو به‌رهه‌مێکی په‌نجا په‌نجا ، له نێوان عه‌دنان و سه‌بای کامکار و بنه‌ماڵه‌ی کامکاره‌کان‌دا دابه‌ش کراوه !!! ئه‌مه‌ له کاتێکدایه که سه‌با کامکار له ئاستی شاگردان و قوتابیانی پله‌ دووه‌م و سێهه‌می عه‌دنان که‌ریم دا نی‌یه !!! 

 وا ئه‌زانم هونه‌ری هه‌ر گه‌لێک به ڕه‌خنه و گله‌یی به‌ره‌و پێش ئه‌ڕوات . بۆیه به ڕای من باشتر وایه یان باشتر وابوو که عه‌دنان که‌ریم هه‌ربه ستایلی تایبه‌ت به خۆی به‌رهه‌می هونه‌ری بخوڵقێنێت و به بیانووی تازه‌گه‌ری و شێوه‌گۆرانی تازه ، نه‌بێته چرایک که ته‌نیا ڕێگه‌ بۆ سه‌رکه‌وتن و ناودار کردنی که‌سانێکی‌تر ڕووناک کاته‌وه و خۆی و هونه‌ری خۆی نه‌کاته قوربانی بۆ به‌رژه‌وه‌ندی هیچ که‌سێک ، یان گرووپێک . با ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ی وا ئیمانیان به عه‌دنان و عوده‌که‌ی هه‌یه ، هه‌ر له خۆڕایی له ده‌ستی نه‌دات !!!!

هه‌‌ژار له ” چێشتی مجێور ” دا بۆ ” خانی ” کو‌ڕی خۆی وای نووسیوه :

” هه‌وڵ بده باوکت به بۆنه‌ی تۆوه بناسن نه‌ک تۆ به بۆنه‌ی باوکته‌وه “

له‌و رۆژه‌وه خۆم ناسیوه ، ته‌نیا له به‌ر ئه‌وه که به ڕاستی ئه‌ده‌بی کلاسیکی کوردی تا ڕاده‌یک به‌رهه‌می نێو خانه‌قاکانی بنه‌ماڵه‌ی نقشبه‌ندیه ، خۆم به سه‌ر به‌رز و به‌خته‌ور زانیوه که منیش که‌سێکم له‌و بنه‌ماڵه‌یه . به‌ڵام که‌سانێ هه‌ن که هێشتا وائه‌زانن ده‌وری شێخایه‌تی و به‌گایه‌تی ماوه و خۆیان به سه‌رتر له خه‌ڵک ئه‌زانن و به بیر و بۆچوونێکی کۆنه‌په‌ره‌ستانه‌وه خه‌ریکی نووسینه‌وه‌ی به ناو ” شجره نامه ” ن . که‌چی نازانن کۆمه‌ڵگا گۆڕانکاری به سه‌ر دا هاتووه‌و جیل و نه‌وه‌ی ئێستا ، ئه‌وه‌ی وا زاناتره ، به گه‌وره‌تر و سه‌رتری ئه‌زانن .

پاییز بوو باران نم نم ئه‌باری

نیگای چاوانی پاییزو مه‌ستی

وه‌ک چه‌م ڕژایه ده‌شتی گیانمه‌وه

ده‌ستی خۆزگه‌می خسته نێۆ ده‌ستی

له‌ شه‌وه پاییزێکی درێژی کوردستاندا ، که‌ناڵی کورد سات ، میوانداری هونه‌رمه‌ندی گه‌وره ” عه‌دنان که‌ریم ” ی کرد . ئاشنایی من له گه‌ڵ ده‌نگ و که‌سایه‌تی ئه‌م هونه‌رمه‌نده ئازیزه ئه‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ساڵی 88 ی زایینی که‌مێ دووای کاره‌ساتی دڵ ته‌زێنی هه‌ڵه‌بجه‌ی شه‌هید . ئه‌وسا و ئێستاش ، به ده‌نگی ئه‌م که‌ڵه هونه‌رمه‌نده ، خه‌م و مه‌راق به با ئه‌ده‌م و ده‌فته‌ری بیره‌وه‌ریه‌کانم وه‌ره‌ق ئه‌ده‌مه‌وه .

 به‌ڕای من فاکته‌ری هه‌ره گرنگ له سه‌رکه‌وتنی هونه‌ری ” عه‌دنان که‌ریم ” ، به پێچه‌وانه‌ی به‌ناو هونه‌رمه‌ندانی ئێستای کوردستان  ( به تایبه‌ت له باشووری کوردستان ) دا ! ، بوونی ڕۆح و مۆرکێکی کوردیه که به ئاواز و گۆرانیه‌کانیه‌وه دیاره . ڕۆحێ که ته‌نیا و ته‌نیا به ده‌نگی تایه‌رتۆفێق و عه‌لی‌مه‌ردان و حه‌مه‌ی ماملێ و زیره‌ک و … وه دیاره . فاکته‌رێ‌تر که وای له ” عه‌دنان که‌ریم ” کردووه که ببێ به ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ی که منی کورد شانازی پێوه بکه‌م و ئه‌که‌م ، ئه‌وه‌یه که ” کا عه‌دنان ” به‌ زیره‌کی و وه‌سواسێکی تایبه‌ت به خۆی له گوڵزاری شاعیرانی کورد‌دا شێعر و هۆنراوه هه‌ڵ‌ئه‌بژێرێ و ئاوازیان له سه‌ر دائه‌نێ . ئه‌وه نی‌یه که جوانترین غه‌زه‌ڵه‌کانی نالی و وه‌فایی ئه‌کا به سۆزێکی ئاسمانی‌و ، وا له مرۆڤ ئه‌کا هه‌ست به نه‌مری و زیندوویی نالی و وه‌فایی و هێمن و … بکات !!! ئه‌م هونه‌‌رمه‌نده گه‌وره له دووایین به‌رهه‌می ( به نێوی ” خاتوون ” )  له گه‌ل گروپی ” کامکار ” ه‌کاندا ، به خوێندنی هۆنراوه‌کانی شاعیری هاوچه‌رخ ، ” عه‌بدۆڵا په‌شێۆ “  ئه‌وه‌‌ی نیشان دا که تووانای ئه‌وه‌ی هه‌یه که شێعری نوێ بکا به ئاوازی ڕه‌سه‌ن و دیوه‌خانی گۆرانی و هونه‌ری کوردی پێ ده‌وڵه‌مه‌ند‌تر بکات .

له یه‌ک دێڕ‌دا ته‌نیا ئه‌توانم بڵێم که ” عه‌دنان که‌ریم ” له به‌رزایه‌کانی هونه‌ره‌وه هاتووه و هه‌ر له یه‌که‌م کاری هونه‌ریه‌وه له لووتکه و ترۆپکی هونه‌ردا خۆی بینیوه‌ته‌وه . 

**********

* با هه‌موومان به کڕینی ئه‌لبۆمی ئۆرجیناڵ هانده‌‌رێ بین بۆ پاڵپشتی کردنی هونه‌رمه‌ندانی کورد بۆ کاری باشتر!

مطالب بعدي →